Artrose en een tekort aan vitamine D

133 menselijke skeletten, waarvan er 92 nog helemaal compleet zijn. Dat is de opbrengst van de archeologische opgravingen rondom de Andreaskerk in het centrum. Wat zijn we te weten gekomen over onze verre voorouders? Hoe gezond waren ze eigenlijk? Het gedane skeletonderzoek levert interessante informatie op.

Toen in 2015 de kastanjebomen rondom de kerk verwijderd werden, is archeologisch onderzoek gedaan in de sleuven die gegraven werden. “We verwachtten dat de meeste menselijke overblijfselen al gedolven waren, maar niets bleek minder waar. Bij de eerste afgravingen werden gelijk complete skeletten gevonden. In totaal hebben we in de vier sleuven die rondom de kerk 133 menselijke skeletten gevonden. In totaal verwachten we dat er tussen 1176 – toen de parochie van Epe gesplitst werd en Hattem een eigen kerk kreeg – en 1829 ongeveer 22.000 mensen begraven zijn rondom de kerk. En die liggen er bijna allemaal nog.” Aan het woord archeoloog Michael Klomp van de archeologische dienst Zwolle. Hij onderzocht samen met zijn collega Barbara Veselka de opgegraven skeletten en gaf een lezing over hun bevindingen in het stadhuis in Hattem. Michael: “Wat dit onderzoek in Hattem zo bijzonder maakt, is dat het om een grote populatie gaat. Dit is uniek, hierdoor kunnen we een vergelijking trekken met andere onderzochte populaties. Landelijk, maar ook internationaal.”

Een plak en een papkom

Bij de opgravingen blijkt dat bijna alle overledenen op dezelfde manier begraven lagen. Met de voeten naar het oosten en het hoofd naar het westen. Een Christelijke gewoonte, omdat de overledene dan op de dag van de wederopstanding Christus komst in het oosten kon zien. “Grafgeschenken hebben we bijna niet gevonden. Dat dateert meer uit de Romeinse tijd. We hebben een kind gevonden dat een plak – een 14e eeuws muntje – bij zich had. En iemand – vermoedelijk een geestelijke – die een papkom in zijn schoot had liggen. Het bijzondere aan deze man was ook dat hij andersom begraven lag, met het hoofd naar het oosten. Dat gebeurde wel vaker bij geestelijken.”

Uit het onderzoek blijkt dat er vooral boeren, burgers en buitenlui op het kerkhof lagen, geen mensen van hogere sociale klassen. Ongeveer de helft was man, iets minder dan de helft vrouw. En van een aantal skeletten is het geslacht niet duidelijk. Het skeletonderzoek vertelt ons ook meer over de leeftijd van de begraven mensen. “Aan het sleutelbeen kunnen we veel afleiden. Als je 18 jaar bent, is je sleutelbeen tot één bot gegroeid, daarvoor bestaat het uit drie botten. Zo zien we dat 18 skeletten minderjarig waren. Het grootste deel – 56 skeletten – is van mensen tussen de 36 en 49 jaar.”

Slechte gebitten

De staat van het gebit zegt veel over de gezondheid van onze voorouders. Hoeveel tanden heeft iemand, hoe gezond is het gebit? “Bij 60 skeletten was het gebit slecht. Rotte tanden, abcessen in de mond en ontstekingen aan het tandvlees. Ook zie je dat veel mensen pijp rookten. Verschillende gebitten hebben een uitgesleten ronding in de tanden.”

Tekort aan vitamine D

Een groot deel van de mensen had vroeger artrose of een versleten tussenwervelschijf. “Dit laatste zien we bij 45 skeletten. Dit moet de manier waarop zij zich bewogen, beïnvloed hebben. Het is bijzonder hoe je zelfs honderden jaren later aan een skelet kan zien aan welke ziekte iemand geleden heeft. Zo zagen we een tekort aan vitamine D, hebben we gevallen gezien van oorontsteking, jicht en zelfs een vermoeden van syfilis. “Wat de Hattemse skeletten uniek maakt; we zien dat mensen hier vroeger een tekort hadden aan vitamine D. Een vitamine die je binnenkrijgt via zonlicht of door bijvoorbeeld het eten van vette vis. Dat is te zien aan het aantal botten met kromming dat gevonden is. Een waterdichte verklaring is hiervoor niet te vinden. Volgens Barbara Veselka – die de skeletten onderzocht heeft - verwacht dat dit te  maken heeft met bepaalde kleding die Hattemers droegen. Kleding waarbij het lichaam goed bedekt was, met als gevolg dat de huid weinig zonlicht ving. En dat in combinatie met een dieet zonder vette vis. Wat ook een bron van vitamine D is.”

Nieuwe graafwerkzaamheden

Er wordt nu weer gegraven in Hattem. Daarbij is geen archeologisch onderzoek nodig, omdat de werkzaamheden niet dieper gaan dan de huidige fundering onder de kinderkopjes. De archeologen zijn wel aanwezig. “Als we een compleet skelet zien, dan worden de werkzaamheden stilgelegd. We verwachten niet dat dit gebeurt, want de sleuven die nu gegraven worden, komen op dezelfde locatie als de oude sleuven. Daar is al eens gegraven, die grond is al geroerd.

Als we botresten zien, dan halen we ze weg. Deze worden – samen met de resten van de 133 eerder opgegraven mensen- herbergraven.” Dit gebeurt waarschijnlijk op de algemene begraafplaats in Hattem. Want, zoals Michael Klomp het mooi verwoordt: “Je werkt als archeoloog soms met menselijke overblijfselen. Daarbij doe je wat je moet doen en laat ze verder zoveel mogelijk met rust.”

Meer weten? RTV Hattem was aanwezig bij de lezing en maakte er een item over. Ook kunt u de presentatie van Michael Klomp downloaden (pdf, 10 .4 mb). Binnenkort verschijnt de bundel Urban Graveyards. Een internationale studie, waarin ook het onderzoek in Hattem van Michael Klomp en Barbara Veselka is opgenomen.